Czym jest radon i dlaczego trzeba go mierzyć?

Radon jest naturalnie występującym gazem promieniotwórczym. Nie można go zobaczyć, wyczuć ani rozpoznać po zapachu. Może przedostawać się z gruntu do budynków i gromadzić się w ich wnętrzu.

Sama obecność radonu jest zjawiskiem naturalnym. Problem pojawia się wtedy, gdy jego stężenie w pomieszczeniach jest podwyższone, a ludzie są na nie narażeni przez długi czas.

Długotrwała ekspozycja na radon zwiększa ryzyko zachorowania na raka płuca.

Dlatego warto wiedzieć, skąd bierze się radon, w jaki sposób oddziałuje na organizm i – przede wszystkim – jak sprawdzić jego stężenie w budynku.

Czym jest radon?

Radon jest pierwiastkiem chemicznym o symbolu Rn i liczbie atomowej 86. Należy do gazów szlachetnych.

Najważniejszą z punktu widzenia ochrony zdrowia cechą radonu jest jednak to, że jest on promieniotwórczy.

Radon powstaje naturalnie w skorupie ziemskiej w wyniku przemian promieniotwórczych pierwiastków występujących w skałach i glebie.

Najważniejszy z punktu widzenia narażenia człowieka izotop – radon-222 – powstaje w szeregu przemian rozpoczynającym się od uranu-238. Bezpośrednio powstaje w wyniku rozpadu radu-226 obecnego w podłożu.

Ponieważ radon jest gazem, może przemieszczać się w porach i szczelinach gruntu, a następnie przedostawać się do atmosfery lub do wnętrza budynków.

Dlaczego radon może być niebezpieczny dla zdrowia?

Radon jest promieniotwórczy i ulega samorzutnemu rozpadowi. W wyniku tego procesu powstają kolejne, również promieniotwórcze pierwiastki nazywane produktami rozpadu radonu.

To właśnie one mają szczególne znaczenie dla zdrowia.

Produkty rozpadu radonu mogą łączyć się z aerozolami znajdującymi się w powietrzu. Podczas oddychania część z nich może zostać wprowadzona do układu oddechowego i osadzić się w drogach oddechowych.

Podczas kolejnych przemian promieniotwórczych emitowane jest m.in. promieniowanie alfa.

Promieniowanie alfa ma bardzo niewielki zasięg. Poza organizmem człowieka zatrzymuje je nawet zewnętrzna warstwa skóry. Sytuacja wygląda jednak inaczej, gdy źródło promieniowania znajduje się wewnątrz organizmu – na przykład w drogach oddechowych.

Wówczas energia promieniowania może być przekazywana bezpośrednio do znajdujących się w pobliżu komórek.

Co oznacza, że promieniowanie jest jonizujące?

Promieniowanie alfa należy do promieniowania jonizującego.

Oznacza to, że ma wystarczającą energię, aby powodować jonizację materii, czyli m.in. usuwać elektrony z atomów i cząsteczek.

W tkankach organizmu procesy te mogą prowadzić do zmian chemicznych oraz uszkodzeń struktur komórkowych, w tym DNA.

Organizm posiada mechanizmy naprawy takich uszkodzeń i wiele z nich jest skutecznie naprawianych. Nie zawsze jednak dzieje się to prawidłowo.

Przy długotrwałej ekspozycji na radon zwiększa się prawdopodobieństwo powstawania zmian, które mogą uczestniczyć w procesie rozwoju nowotworu.

Dlatego w przypadku radonu najważniejsze jest nie pojedyncze zetknięcie z tym gazem, lecz długotrwałe narażenie na podwyższone stężenia.

Dlaczego radon gromadzi się wewnątrz budynków?

Radon powstający w gruncie może przedostawać się do budynku różnymi drogami.

Może przenikać m.in. przez szczeliny i pęknięcia fundamentów, miejsca przejścia instalacji, połączenia konstrukcyjne oraz inne nieszczelności elementów mających kontakt z gruntem.

Różnica ciśnień pomiędzy wnętrzem budynku a gruntem może dodatkowo sprzyjać transportowi powietrza glebowego zawierającego radon do środka.

Na zewnątrz radon jest zazwyczaj szybko rozcieńczany w atmosferze. W zamkniętym pomieszczeniu sytuacja jest inna – szczególnie jeśli wymiana powietrza jest niewystarczająca.

W efekcie stężenie radonu wewnątrz budynku może być wielokrotnie wyższe niż w powietrzu na zewnątrz.

Od czego zależy stężenie radonu w budynku?

Nie istnieje jedna wartość charakterystyczna dla wszystkich budynków znajdujących się na danym obszarze.

Na stężenie radonu wpływa wiele czynników, m.in.:

• budowa geologiczna podłoża,
• zawartość uranu i radu w skałach i glebie,
• przepuszczalność gruntu,
• konstrukcja fundamentów i ich szczelność,
• występowanie piwnicy,
• sposób prowadzenia instalacji,
• wentylacja i intensywność wymiany powietrza,
• sposób użytkowania budynku.

Dlatego nawet dwa sąsiednie budynki mogą mieć zupełnie różne stężenia radonu.

To również powód, dla którego mapy radonowe mogą wskazywać obszary zwiększonego prawdopodobieństwa występowania radonu, ale nie zastępują pomiaru w konkretnym obiekcie.

Radon a rak płuca

Najważniejszym udokumentowanym skutkiem zdrowotnym długotrwałego narażenia na radon jest zwiększenie ryzyka zachorowania na raka płuca.

Ryzyko rośnie wraz z długotrwałą ekspozycją i stężeniem radonu.

Szczególnie istotne jest połączenie ekspozycji na radon i palenia tytoniu. Osoby palące są znacznie bardziej narażone na rozwój raka płuca niż osoby niepalące narażone na takie samo stężenie radonu.

Radon jest uznawany za jedną z najważniejszych przyczyn raka płuca po paleniu tytoniu oraz najważniejszą przyczynę raka płuca wśród osób, które nigdy nie paliły.

Jakie stężenie radonu jest bezpieczne?

W przypadku promieniowania jonizującego nie można wskazać prostej granicy, poniżej której ryzyko całkowicie znika.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) rekomenduje, aby krajowy poziom odniesienia dla średniego rocznego stężenia radonu w budynkach wynosił 100 Bq/m³, jeśli jest to możliwe do osiągnięcia. Jeżeli warunki krajowe na to nie pozwalają, zalecany poziom odniesienia nie powinien przekraczać 300 Bq/m³.

W Polsce obowiązujące przepisy określają poziom odniesienia dla średniorocznego stężenia promieniotwórczego radonu w powietrzu w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi na poziomie:

300 Bq/m³.

Bq/m³, czyli bekerel na metr sześcienny, określa aktywność promieniotwórczą radonu w jednostce objętości powietrza.

Dlaczego radon trzeba mierzyć?

Radonu nie można zobaczyć, wyczuć ani rozpoznać po zapachu.

Nie można również wiarygodnie przewidzieć jego stężenia wyłącznie na podstawie wieku budynku, jego wyglądu czy lokalizacji.

Możemy wiedzieć, że określony region charakteryzuje się większym potencjałem radonowym. Nie oznacza to jednak, że znamy stężenie radonu w konkretnym domu, mieszkaniu, szkole czy miejscu pracy.

Jedynym sposobem, aby dowiedzieć się, jakie stężenie radonu występuje w konkretnym budynku, jest wykonanie pomiaru.

Jak zmierzyć radon?

Jedną z najczęściej stosowanych metod oceny długoterminowego narażenia jest pomiar za pomocą pasywnych detektorów radonu.

Detektory umieszcza się w odpowiednio wybranych pomieszczeniach i pozostawia na określony czas. Po zakończeniu ekspozycji są analizowane w laboratorium, a na podstawie wyniku można określić średnie stężenie radonu w okresie pomiarowym.

Prawidłowo przeprowadzony pomiar pozwala ocenić rzeczywistą sytuację w konkretnym budynku i – jeżeli jest to potrzebne – podjąć odpowiednie działania w celu ograniczenia narażenia.

Wiesz już, czym jest radon. Chcesz dowiedzieć się więcej?

• Sprawdź, jak prawidłowo zmierzyć radon w miejscu pracy. KLIK
• Dowiedz się, gdzie w budynku umieścić detektory radonu
• Zobacz detektory do długoterminowego pomiaru radonu
• Sprawdź, co zrobić, jeśli wynik pomiaru przekracza 300 Bq/m³